Showing posts with label My Books. Show all posts
Showing posts with label My Books. Show all posts

Saturday, November 10, 2012

كتاب‌هايم را ورق می‌زنم

من هميشه گذرنامه‌ام را سر رخت شستن نابود می‌كردم. تو هميشه در برآورد كردن چيزها افتضاح بودی. تو هيچ‌وقت نخواستی از عادت‌های من خوشت بيايد. من فقط تاكيد داشتم كه آن‌موقع ديگر برای اين كه استاد نواختن سازی بشوی يا هر كاره‌ی ديگری زيادی دير است. تو هيچ‌وقت آدمی نبودی كه درد و ناراحتی جسمی‌ات را به زبان بياوری. 
من بی‌قلم و كاغذ نمی‌توانستم چرخه‌ی ماه را توضيح دهم، با قلم و كاغذ هم حتا. تو نمی‌‌دانستی ايميل‌ها را كجا پيدا كنی. من تا زنی خودش رك‌وراست نمی‌گفت حامله است به‌ش تبريك نمی‌گفتم. تو هر روز يواشكی چند دقيقه‌ای را صرف تاسف خوردن بابت تنبلی‌ای می‌كردی كه نداشتی. من بابت همه‌ی اتفاقاتی كه تقصير تو نبود می‌بخشيدمت. 
تو هر وقت كار فوری و اضطراری پيش می‌آمد افتضاح بودی. تو توی نمايش «باغ آلبالو» معركه بودی. من هيچ‌وقت هيچ اعتراضی نمی‌كردم چون جروبحث و دعوا برايم مرگ بود و چون تقريباً هميشه، تقريباً هميشه، هيچ‌چيز ايرادی نداشت. تو نمی‌توانستی شب‌ها راه اقيانوس را پيدا كنی. من نمی‌دانستم در مسير مابين ِ تلفن من و تلفن تو صدايم كجاست. تو هميشه دم پنجره جا خوش كرده بودی ولی سر مهمانی‌ها هيچ‌وقت دم پنجره نمی‌ايستادی. من هميشه به‌شدت نسبت به عبارات محبت‌آميز بدگمان بودم. من حاضر نبودم توی زيرزمين اخبار تماشا كنم. تو فقط داشتی از دل‌وجان مايه می‌گذاشتی كه كارها آسان به نظر برسد. من در قدر دانستن تلاش‌های ديگران افتضاح بودم. تو توانايی ويژه‌ای در باغبانی نداشتی، اما راضی نبودی كه راضی نباشی. من هميشه محتاج يك تك‌پيراهن ِ مهمانی يا هر چيزی بودم كه هيچ‌وقت نداشتم. تو هميشه از اتفاقاتی كه در گذشته دور افتاده بودند ناراحت و دلخور بودی... 
*
 حال و روز همه‌مان خوب بود / جاناتان سافران فوئر / ترجمه بهرنگ رجبی / كتابسرای تنديس / چاپ اول / هزاروسيصدوهشتادونه 
*
 دو نكته: 
يك. نقل اين تكه از كتاب، به اين معنا نيست كه من از همه جمله‌ها و تعبيرهای ترجمه سر در آورده‌ام! 
دو. ليوان ِ توی عكس - كه از تورونتو تا تهران راه پيموده است - هديه‌ای‌ست از يك دوست؛ دوستی كه چند سالی‌ست دارد مرا تشويق می‌كند كه «آقای اوف» را ادامه دهم، و من هم چند سالی‌ست كه دارم او را نوميد می‌كنم!

Saturday, October 27, 2012

كتاب‌هايم را ورق می‌زنم

هانی در حالی كه كيف دستی‌اش را روی پيشخان می‌گذاشت، گفت «سلام تام.» و بعد كلاهش را برداشت و موهای بلند و پرپشتش را رها كرد. «حالت چه‌طور است؟»
تام سر را از روی كتاب بلند كرد و گفت «هانی؟ خدايا! تو اين‌جا چه می‌كنی؟»
- بعداً بهت می‌گم. اول می‌خواهم بدانم حالت چه‌طور است؟
- بد نيستم. سرم شلوغ است و كمی استرس دارم، اما خوبم. از آخرين باری كه هم‌ديگر را ديديم اتفاقات زيادی افتاده. رئيسم فوت كرده و ظاهراً اين كتاب‌فروشی به من ارث رسيده. هنوز در اين فكرم كه با آن چه كنم .
- منظورم كار نبود. می‌خواستم از خودت بگويی، از وضع دلت.
- دلم؟ قلبم هم‌چنان می‌زند، هفتادودو بار در دقيقه.
- معنی‌اش اين است كه هم‌چنان تنها هستی، نه؟ چون اگر عاشق بودی خيلی تندتر می‌زد.
- عاشق؟ چه می‌خواهی بگويی؟
- از يك ماه پيش تا حالا با كسی آشنا نشده‌ای، نه؟
- نه، البته كه نه. سرم بيش از حد شلوغ بود.
- ورمونت يادت می‌آد؟
- چه‌طور می‌توانم فراموشش كنم؟
- و آخرين شبی را كه در آن‌جا گذراندی به ياد داری؟
- بله، آن شب را به خاطر دارم.
- و؟
- و چه؟
- وقتی به من نگاه می‌كنی چه می‌بينی تام؟
- نمی‌دانم هانی. خب تو را می‌بينم. تو، هانی چاودر، زنی با اسمی عجيب. زنی عجيب با اسمی عجيب.
- می‌دانی وقتی من به تو نگاه می‌كنم چه می‌بينم؟
- مطمئن نيستم كه بخواهم بدانم.
- من آدم برجسته‌ای را می‌بينم تام، بهترين مردی كه در عمرم شناخته‌ام.
- راستی؟
- بله. و به خاطر آن‌چه در تو می‌بينم، همه‌چيز را رها كرده‌ام و به بروكلين آمده‌ام تا با تو زندگی كنم.
- همه‌چيز را در آن‌جا ول كرده‌ای؟
- همين‌طور است. سال تحصيلی دو روز پيش تمام شد و من استعفا دادم. حالا مثل هوا آزادم.
- اما من عاشق تو نيستم هانی. درست نمی‌شناسمت.
- بعداً درست می‌شود.
- چی بعداً درست می‌شود؟
- اول شروع به شناختنم می‌كنی. بعد عاشقم می‌شوی.
- به همين سادگی؟
- آره، به همين سادگی.
*
 ديوانگی در بروكلين / پل استر / ترجمه خجسته كيهان / نشر افق / چاپ دوم / هزاروسيصدوهشتادوشش

Monday, November 30, 2009

كتاب‌هايم را ورق می‌زنم - بيست‌وچهار

چنانكه ضرب‌المثلی می‌گويد سوگند قماربازان به سستی سوگند عاشقان است. داستايفسكی در طول اقامتشان در بادن بارها به زنش قول داده بود كه بر سر ميز قمار بازنگردد، و هر بار در جذبه شور و شيفتگی قولش را زير پا گذاشته بود. پس دليلی نداشت كه سوگند او به هنگام ترك بادن بيش از سوگندهای قبلی‌اش بپايد و درواقع نيز اگر او ديگر هرگز بدان عمق به خواری و ذلت نيفتاد بيشتر به دليل خوش‌فكری آنا بود تا خويشتنداری خود او. آنا ديگر هرگز مرتكب اين خطا نشد كه او را در صحنه مجالس نشئه‌اش همراهی كند. اگر او می‌خواست، می‌بايست تنها برود، و با گذشت زمان، دوری ممتد از آنا برای فيودور بيشتر و بيشتر تحمل‌ناپذير می‌شد و بنابراين رفتن به پای ميز قمار به دفعات كم‌تر و به‌ دوام كوتاهتر شد. در طی زمستان بعد او سه بار ژنو را به قصد شهر ساحلی كوچك سوئيس، ساكسون له‌بن كه محل بازی رولت بود ترك كرد، در طی اقامتش در درسدن در هزاروهشتصدوهفتاد و هزاروهشتصدوهفتادويك سفرهای كوتاهی به هومبورك و ويسبادن كرد. همه اين سفرها همان جريان هميشگی يكنواخت را به دنبال داشت: بردهای موقت و باخت نهايی، رفتن به بنگاههای رهنی، نامه‌هايی در ذم و ملامت خويشتن، و پول فرستادن آنا برای تامين هزينه بازگشت. اما اينها ماجراهايی كوتاه بودند و به هيچ‌وجه قابل قياس با آن عذاب ممتد بادن نبودند؛ و اگر علاجی قطعی وجود نداشت، سرانجام وابستگی روزافزون به همسر اندكی از شدت و حدت مرض كاسته بود.
::
داستايفسكی؛ جدال شك و ايمان / ادوارد هلت كار / ترجمه خشايار ديهيمی / انتشارات طرح نو / چاپ دوم / هزاروسيصدوهشتادوچهار

Monday, August 10, 2009

كتاب‌هايم را ورق می‌زنم - بيست‌وسه

چندی پيش در شهر نيويورك چهار پرستار هنگامی كه می‌خواستند اتومبيل خود را از پاركينگ طبقاتی يك مُتل به بيرون برانند، به علت سقوط اتومبيل كشته شدند. اين داستان در تمام روزنامه‌های نيويورك و از جمله در صفحه اول نيويورك پُست منتشر شد. در مراسم ختم اين چهار پرستار در كليسای سنت پاتريك، بيش از هزاروششصد نفر شركت داشتند و شهردار نيويورك آقای جوليانی هم خطابه‌ای قرائت كرد. عنوان بيش‌تر روزنامه‌ها هم چنين بود: «هزاروششصد نفر، با فرشتگان پَركشيده خداحافظی كردند». پرستاران به پرستاری از بيماران مشغولند و مديران تبليغات، مديريت تبليغ را به عهده دارند؛ پس نمی‌توان انتظار داشت برخورد مردم با اين دو گروه يك‌سان باشد- چه در زندگی، چه در مرگ! اگر احتمالا ً حادثه‌ای شبيه به اين ماجرا، برای چهار تبليغات‌چی اتفاق می‌افتاد، به‌طور مثال، بعد از يك مهمانی ناهار مجلل، با اتومبيل از روی پل بروكلين سقوط می‌كردند، برخورد رسانه‌ها كاملا ً متفاوت می‌بود. مثلا ً می‌نوشتند: «مزدوران با ماشين هوندا به جهنم رفتند». واقعيت را بپذيريد. برای دومين‌بار در سال‌های اخير، مؤسسه گالوپ برای ارزيابی ميزان رعايت «صداقت و اصول اخلاقی» در سی‌ودو شغل مختلف، يك نظرسنجی* انجام داد كه تبليغات‌چی‌ها در مرتبه يكی‌مانده‌به‌آخر، دقيقا ًَ بين ماموران بيمه و فروشندگان اتومبيل قرار گرفتند.
::
سقوط تبليغات و ظهور روابط عمومی / آل ريس، لورا ريس / مترجم: سنبل بهمنيار / ويراستار: سايه درمانی / انتشارات سيته / چاپ نخست: تابستان هزار و سيصد و هشتادوشش
::
* گمان می‌كنم خواندن آن نظرسنجی - كه در كتاب به شكل نمودار منتشر شده - هم آموزنده باشد. من در اين‌جا آن را به متن تبديل كرده‌ام:
ارزيابی مردم از ميزان صداقت در مشاغل گوناگون (به درصد)
پرستاران: هفتادونه
داروسازان: شصت‌وهفت
پزشكان: شصت‌وسه
روحانيون: پنجاه‌ونه
قضات: چهل‌ودو
بانك‌داران: سی‌وهفت
مديران تجاری: بيست‌ودو
وكلا: هفده
فروشندگان بيمه: يازده
دست‌اندركاران تبليغات: ده
فروشندگان اتومبيل: نُه

Saturday, June 13, 2009

كتاب‌هايم را ورق می‌زنم - بيست‌ودو

سيمين می‌گويد: در سال‌های جوانی، قصه‌ای ترجمه كرده بودم. اسم نويسنده يادم نيست. ماحصل كلام يادم است كه اين بود: اگر تو در يك شب تاريك و سرد زمستانی، يك فانوس روشن زير كتت، روی قلبت پنهان كرده باشی، نه از سرما می‌لرزی، نه از تاريكی می‌ترسی و نه از تنهايی می‌هراسی.
اين اشاره بايستی فرخنده را آرام كرده باشد، اما فرخنده ناگهان از جا در می‌رود، مشت به ميز جلويش می‌كوبد و داد می‌زند: زن گريه كن. مراد پاكدل و هستی نوريان اين صحنه را ساخته‌اند تا اشك ترا در بياورند، چرا گريه نمی‌كنی؟ عشق و اميد و اعتماد‌به‌نفس، هر سه‌شان يك لقمه شدند، جلو سگ افتادند و سگ بلعيدشان، و خودش می‌گريد؛ به زاری ِ زار.
سيمين دست به كيفش می‌برد و هستی خداخدا می‌كند كه مبادا سيگاری در بياورد و به لب بگذارد. هرچند تابه‌حال نديده است كه سيمين سر كلاس سيگار بكشد. سيمين يادداشت‌های مربوط به درس را از كيفش درمی‌آورد و روی ميز می‌گذارد، و هستی نفس راحتی می‌كشد. سيمين تامل كرده تا فرخنده اشك‌هايش را ببارد. رو به كلاس می‌گويد: يكی‌تان برود برای فرخنده يك ليوان آب سرد بياورد. بعد می‌گويد: فرخنده آرام بگير. چرا می‌خواهی من گريه كنم؟ چرا بايد به شما درس زبونی و ضعف نفس بدهم؟ گريه‌ها را بگذاريد برای خلوت‌های‌تان. فكری می‌كند و می‌گويد: تو هوشياری؛ خوب فهميدی چه گفتم. اميد و عشق و اعتمادبه‌نفس- كليد رمز همين سه‌تاست.
*
جزيره سرگردانی / سيمين دانشور / انتشارات خوارزمی / چاپ اول / شهريور هزار و سيصد و هفتادودو

Saturday, May 16, 2009

كتاب‌هايم را ورق می‌زنم - بيست‌ويك

كامرون كروو: اولين‌باری كه اُدری، همسرتان را ملاقات كرديد به ياد می‌آوريد؟
بيلی وايلدر: با كمپانی پارامونت قرارداد داشت، و من هم كارگردان بودم. فرستادندش سر صحنه كه نقش كوچكی را بازی كند، دختری كه مسئول رختكن است. گفتم: «اين‌جا بايست، و كلاه ری ميلاند را به دستش بده.» در حال فيلم‌برداری صحنه‌ای از تعطيلی ازدست‌رفته بودم، آن‌جا كه ری ميلاند به باشگاه شبانه‌ای می‌رود و مست می‌كند. و بعد متوجه كيفی می‌شود كه به دوست‌دختر مردی كه آن‌جا نشسته تعلق دارد. و مقداری پول از آن می‌دزدد، چون آس‌وپاس است، ولی گيرش می‌اندازند. می‌دانی، يكه‌بزن باشگاه گيرش می‌اندازد. بعد بازوی دخترك مسئول رختكن، با كلاه ری ميلاند، می‌آيد توی قاب. او را از در می‌اندازند بيرون و بعد هم پشت سرش كلاه را می‌اندازند. من فقط آن بازو را ديدم و درجا عاشق آن شدم.
بعد هم‌ديگر را می‌ديديم. من داشتم مراحل گوناگون طلاقم را می‌گذراندم، و دوست‌دختری هم داشتم. بعد با اُدری آشنا شدم. خواننده بود. بعد با هم می‌رفتيم بيرون، داشت برای آواز خواندن می‌رفت به مكزيكوسيتی. در پارامونت از او به عنوان هنرپيشه استفاده می‌كردند، ولی درحقيقت خواننده بود، برای اركستر تامی دورس می‌خواند. وقتی رفت مكزيكوسيتی، به من در بورلی هيلز زنگ زد و گفت: «از اين‌جا متنفرم، بايد هرجور شده خودم را خلاص كنم، به پول احتياج دارم.» اين بود كه من هم برايش پول فرستادم. به مدير امور مالی‌ام گفتم بايد پولی بفرستم- مبلغش دويست دلار بود. اُدری هم برگشت. مدير امور مالی‌ام گفت: «پناه بر خدا، آدم به دخترها پول می‌دهد كه از شهر بروند بيرون نه اين‌كه به شهر برگردند. اين كار را نكن.» گفتم: «مجبورم.» و همان شد، اُدری برگشت و يك ماه يا يك ماه و نيم بعد ازدواج كرديم، به همين سادگی.
كامرون كروو: تعريف شما از عشق چيست؟
بيلی وايلدر: اوه، حالا سئوال كله‌گندهه را انداختی وسط!... اگر زنی را بعد از پنج سال به همان اندازه كه شب عروسی دوست داری دوست داشته باشی، اين عشق واقعی ا‌ست. در آن صورت از عهده بخش دشوار كار برآمده‌ای، يعنی عاشق بشوی و عاشق بمانی. اُدری دختر خوبی‌ است. دختر بانمكی است.
::
گفت‌وگو با بيلی وايلدر / كامرون كروو / ترجمه گلی امامی؛ انتشارات كتاب پنجره، چاپ اول، پاييز هزار و سيصد و هشتاد

Thursday, October 9, 2008

كتاب‌هايم را ورق می‌زنم - بيست

خيلی‌ها می‌گفتند برای اين سرت جيغ می‌كشد چون به تو حساس است و برای اين به تو حساس است كه عاشق‌ات است. من كم‌كم اين نظر را قبول كرده بودم. قبول كرده بودم كه راستی عاشق‌ام است كه آن‌قدر نسبت به رفتار و شوخی‌های من با ديگران حساس است و برای همين آن‌قدر سرم جيغ می‌كشد. و كم‌كم به اين نتيجه رسيده بودم كه زن‌ها دو دسته‌اند- يكی آن‌هايی كه از روی عشق سر شوهرهای‌شان جيغ می‌كشند و يكی آن‌هايی كه به دليل ديگری غير از عشق سر شوهرهای‌شان جيغ می‌كشند. و كی منكر خوشبختی شوهرهای دسته اول است؟ حتی خود من هم نمی‌توانم انكار كنم، با اين‌كه نيروی عشق همسر من با تمام سروصدای‌اش نتوانست جلو جدايی ما را بگيرد. شبی را به ياد می‌آورم كه به خانه سيما و فيروز رفته بوديم. من و ژاله تقريبا ً هم‌زمان با اين زوج دوست شديم و صميميتی به هم زديم. ژاله تا پيش از ازدواج‌مان آشنايی محدودی با سيما داشت و هنوز با شوهرش يعنی فيروز آشنا نشده بود. آن شب ما تازه از يك سفر دو ماهه از هند برگشته بوديم. و اين چهارمين سفر خارج از كشور ما در طول ازدواج كوتاه مدت‌مان بود. خيلی‌ها فكر می‌كردند وضع مالی ما – يعنی وضع مالی من كه شوهره بودم – خيلی خوب است كه چپ و راست به سفر خارج می‌رويم. ولی بستگان و دوستان نزديك می‌دانستند كه برعكس، ما درست به دليل وضع مالی نامساعدمان بود كه به خارج می‌رفتيم. به گمان‌ام سيما و فيروز هم می‌دانستند كه ما وضع مالی مساعدی نداريم. هدف ما از اين سفرها آمريكا بود و هربار مبلغی از سرمايه زندگی‌مان را به پای اين هدف می‌ريختيم و ناكام و سرخورده برمی‌گشتيم. ولی دوباره همان آش بود و همان كاسه و بدتر از همه گردش خيال من بود و يا زودباوری زنم كه به‌آسانی به رؤياهای من دل می‌داد. من راحت‌تر از پرسه زدن يك مورچه روی نقشه رنگارنگ زمين او را همراه‌ام از اين سر به آن سر دنيا می‌بردم و آخر شب نقشه را تا می‌كرديم و هر دو با كِيفی كه از خيال‌پردازی من برده بوديم به خواب می‌رفتيم. به خواب‌های بی‌رؤيا. ما رؤياهای‌مان را در بيداری ديده بوديم.
فيروز پرسيد، «خب، هند چطور بود؟»
گفتم، «عالی بود»
ژاله به اعتراض گفت، «كجای‌اش عالی بود؟»
من كه يك‌بار ديگر نخستين علائم ابراز عشق او را گرفته بودم گفتم، «همين هند بودن‌اش»
ژاله گفت، «ما كه هند نرفته بوديم»
سيما كه دختر ساده‌لوحی بود يكه خورد،
«عجب! ما فكر می‌كرديم كه شما رفته‌ايد هند»
فيروز به‌ش گفت، «رفته بودند هند، عزيزم»
«ولی خود ژاله می‌گويد كه نرفته بودند هند»
من گفتم، «منظورش اين است كه رفته بوديم هند كه ويزای آمريكا را بگيريم كه نگرفتيم، وگرنه رفته بوديم هند»
«آهان! پس بالاخره رفته بوديد هند»
ژاله آه بلندی كشيد و گفت، «چه هندی، چه رفتنی، سيما جون؟»
من گفتم، «سيما جان، كريستف كلمب را كه پشت‌ورو كنی موضوع دست‌ت می‌آيد. كريستف كلمب به خيال هند سر از آمريكا درآورد و ژاله به خيال آمريكا سر از هند»
سيما زير خنده زد. ژاله گفت، «مثلا ً خود جنابعالی با چه خيالی به هند رفته بوديد؟»
«عزيزم، وضع من هم بی‌شباهت به كريستف كلمب نيست. آخر خود او هم فكر می كرد كه به هند رسيده‌. همان‌طوری كه من هم همين فكر را می‌كنم. به نظر من ما رفته بوديم هند»
ژاله كه از خنده‌های سيما عصبی شده بود گفت، «عجب! پس جنابعالی كريستف كلمب دريانورديد، من كريستف كلمب پشت‌ورو، مثل احمقی كه وارونه سوار خر شده باشد»
به قصد دلجويی گفتم، «اتفاقا ً ژاله جان، اگر كريستف كلمب زنده بود حق می‌داد كه كشف آمريكا به‌مراتب راحت‌تر از گرفتن ويزای‌اش است»
«البته، كشف آمريكای [...]ون‌لختی‌ها»
«پس شما فكر می‌كرديد كه سفارت آمريكا در هند علاوه بر ويزا، سند يك آپارتمان در مجموعه مسكونی فضانوردهای‌اش را هم به تو می‌دهد؟»
«چرا هی به من می‌گويی تو؟ ما با هم بوديم، مگرنه؟ اصلا ً می‌شود خواهش كنم سربه‌سر من نگذاری؟ حالا من شده‌ام سوژه اين سفر بی‌مزه؟»
به او حق دادم و كوتاه آمدم. خود من هم كم‌كم داشتم عصبی می‌شدم. فيروز پرسيد، «خب، حالا ايستگاه بعدی‌تان كجاست؟»...
*
ايرج كريمی / عاشقانه‌های تهران (مجموعه داستان كوتاه)؛ بخشی از داستان كوتاه «يوگسلاوی» / نشر برگابرگ / چاپ اول / پاييز هزار و سيصد و هفتاد و نه

Sunday, September 21, 2008

كتاب‌هايم را ورق می‌زنم - نوزده

در اين سال‌های آخر بود كه شروع كرد با خودش بد تا كردن و روزگار هم بدتر تا كرد. بيكار شد و بی‌پول و – تنها كه هميشه بود – تنهاتر؛ نمی‌دانست با خودش چه كند. باری بود مانده بر دوش خودش. بيمار كه شد تتمه طاقتش را از كف داد و لبخندش شكسته‌تر و مختصرتر، پوزخندی شد كنار دهانش.
ديسك كمر داشت كه مدتی طولانی زمينگيرش كرد. می‌ديد كه من سخت دلواپسم، دلداريم می‌داد و هيچ به روی خودش نمی‌آورد. كمی كه بهتر شد (طبيبی از دوستانش در بيمارستان خواباندش و برای معالجه دست و پايش را با تسمه می‌كشيد) باز رفت‌و‌آمدش را به منزل ما شروع كرد. زنگ در را كه می‌زد ديگر چارچوب در را پر نمی‌كرد، اما هم‌چنان كيف گنده‌اش روی شانه راستش بود و لبخند كج و بی‌حوصله‌اش كنار لبش. با مهربانی نگاهم می كرد – عينا ً همين‌طوری كه در عكسش دارد نگاه می‌كند – و من با نگرانی كمر منحنی‌مانده‌اش را نگاه می‌كردم و می‌گفتم: هنوز كه كجی؟ او هم به‌زور كمرش را صاف می‌كرد و راست می‌ايستاد و دستانش را باز می‌كرد و می‌گفت: خيلی هم صافم!
اما نشاط زوركی‌اش ناپايدار بود. به حرف كه می‌افتاد كم‌كم نگرانی‌هايش را بروز می‌داد. از زمين‌گير شدن و تنهايی و بی‌پناه ماندن سخت واهمه داشت – مگر من نداشتم يا ندارم؟ – اما چه تنگ‌حوصله و شكننده شده بود. چنان هيبتی، به تلنگری بند بود. با هيچ شرارت و شوخی و دلقك‌بازيی نمی‌توانستم بخندانمش.
اين اواخر رفت و در بلندی‌های «دركه» اطاق مختصری كرايه كرد و ماه آخر عمرش را از تابستان گنديده شهر به كوهستان پاكيزه لطيف گريخت. رفقای هميشگی‌اش را ديگر كم‌تر می‌ديد و به چندتايی آشنا و هم‌اطاق و قهوه‌چی همان حوالی دل خوش كرد. روزهای آخر زده بود به سرش كه فيلمی بسازد از كار دسته‌جمعی مردم آن‌جا كه نهركشی می‌كردند. كارش را بعد از مدت‌ها با چه شوقی شروع كرد و به چه سختی. اما به‌هرحال شروع كرد.
همه‌چيز داشت درست پيش می‌رفت كه يك‌مرتبه بُريد و حوصله‌اش سر رفت. ديسك كمر و بی‌پولی و تنهايی هم علاوه شد. دويست‌تايی قرص خواب را يك‌جا بلعيد و يك شيشه سم نباتی را هم رويش سر كشيد و رفت توی رخت‌خوابش و به انتظار آن خواب طولانی تاريك و بی‌رؤيايی فرو رفت كه هيچ نيازی به پيشواز رفتنش نيست و دير يا زود، به‌تأنی يا به تعجيل، خود خواهد آمد و حضور قطعی‌اش را با گذاشتن دست تيره و سنگينش بر صورت ما اعلام خواهد كرد.
وقتی كه می‌شستندش هم‌چنان يلی بود كوه‌پيكر؛ با غرور و هيبت و آرامش تمام دراز كشيده بود و پروايی نداشت از اين‌كه دست غريبه‌ای جا‌به‌جايش كند.
انگار كه در خواب بود. و در خواب ماند.
وقتی مهدی كفايی در تابستان سال هزار و سيصد و شصت و پنج مُرد، سی و هشت سالش بود.
*
از خوشی‌ها و حسرت‌ها / برگزيده گفتارها و گفت‌وگوها / هزار و سيصد و پنجاه و سه – هزار و سيصد و هفتاد / نشر آتيه / چاپ دوم / پاييز هزار و سيصد و هفتاد و هشت

Friday, June 13, 2008

كتاب‌هايم را ورق می‌زنم - هجده

يكی ديگر از نبردهايش در همان دهه [دهه هزار و سيصد و شصت] بر سر تعبير او از شاهنامه راه افتاد. در يك سخنرانی جنجالی در جمع ايرانيان مقيم آمريكا گفت ضحاك حكمرانی بود مترقی و اهل اصلاحات، و كاوه آهنگر چماقداری اجيرشده مرتجعان. پس از بازگشتش از سفر، به محض اينكه همديگر را ديديم با لحنی تلخ پيشدستی كرد: «لابد تو هم می‌خواهی بگويی من اسطوره را با تاريخ اشتباه گرفته‌ام.» احساس كردم خودش را در هچلی انداخته است كه نه لزومی دارد و نه كمترين فايده‌ای. از اين بدتر، به عقيده عجيبی چسبيده بود كه نمی‌توانست از آن دفاع كند؛ و در عين حال طبيعی می‌ديد همه با دقت به حرفش گوش كنند، انتظار داشت شنونده‌ها نه اعتراضی بكنند و نه حتی سوالی.
يادم آمد سالها پيش شبی همين حرفها را درباره قيام كاوه زده بود و من فقط تفريح كرده بودم. معمولا ً سرگرم‌كننده است كه كسی قضايای به‌اصطلاح مسلم را محض خنده دست بيندازد و بخواهد از نو به آنها نگاه كند...
از توضيحاتش می‌شد اين‌طور فهميد كه برای سخنرانی به مجلسی دعوت شده از ايرانيان مقيم آمريكا، و تصميم گرفته است نظری رو كند كه پنبه همه كس و همه چيز و همه جزميات و ايدئولوژيها و جناحها و مكاتب و اديان را يكجا و در يك ضرب بزند. بنابراين برای فراخواندن حضار و شنوندگان بعدی به پيروی از عقل نقاد، بحث آب‌بندی‌نشده‌ای درباره شاهنامه را هم از آستين در آورده و يك داستان ِ آن را با روشهای به‌اصطلاح ساختارشكنانه نقد كرده است...
...
آخرين بار كه ديدمش، باز هم خلاصه‌تر شده بود (زمانی سرود: «مردی مختصر / كه خلاصه خود بود»). مردی ذاتا ً سركش، از نافرمانی پيكر مختل خويش رنج می‌بُرد. گردنش كه سالها با آن مسئله داشت قادر به راست نگه‌داشتن سرش نبود؛ مثل گوژپشت نتردام ناچار بود از كنار چشم و يك‌وری نگاه كند و آيدا تشويقش می‌كرد كه بايد مثل هميشه سربلند باشد. فكر كردم پيكر ِ فزناك آدمی جان ِ بلندپروازش را بدجوری قال می‌گذارد. احمد ابن ِ مرسل ِ سمرقندی خطابش كردم و او هم فراموش نكرد كه يك بار ديگر ريش مرا به پتو تشبيه كند...
...
در ديدار الوداع، درخت صنوبر وسط باغچه‌شان از كمر خرد شده بود و جز هيمه‌ای فرورفته درخاك، چيزی از آن باقی نمانده بود. آيدا گفت در نيمه‌شبی در زمستان همان سال صاعقه اين درخت را از هم پاشاند و تمام سيم‌كشی ِ برق و تلفن خانه سوخت (پس از مرگ ِ شاملو می‌گفت: «به دلم بد آمد»)...
...
هيجان علاقه‌مندان او در پی جنازه‌اش شباهتی به سكوت وهمناك آن صنوبر پای پنجره نداشت. برای نخستين بار می‌شد ديد كه چگونه تشييع جنازه می‌تواند به تشويق جنازه تبديل شود و انبوه جوانانی در سن نوه‌های شاعر برای او و شعرهای عاشقانه و انسان‌گرايانه‌اش كف بزنند...
...
رسم است كه با درگذشت فردی شاخص بگويند پس از او حيطه‌ای خالی از حجت می‌ماند. مرگ شاملو سبب پايان شعر نو نشد، بلكه مكتب شعری كه او از پايه‌گذارانش بود تقريبا ً از همان اوايل كار در مداری بسته گير افتاد و وقتی رسالت تاريخی‌اش در يك مرحله معين به انجام رسيد، حتی حضور پرابهت و لحن آمرانه او نمی‌توانست مانع افول آن شود. حداكثر كاری كه از او برمی‌آمد اين بود كه، تا حد زيادی به اصرار خوانندگانش، از سرودن باز نايستد و دست از مخالفت با وضع موجود برندارد. اما خصلت فراعقلی شعر، چه قدمايی و چه جديد، پيش از آنكه او بميرد به تاريخ پيوسته بود، گرچه نقش احساسی آن همچنان به فكر خوانندگانی رنگ و بو و جلا خواهد بخشيد.
*
دفترچه خاطرات و فراموشی (مقاله «يادهايی از احمد شاملو») / محمد قائد / انتشارات طرح نو / چاپ اول / هزار و سيصد و هشتاد

Tuesday, June 3, 2008

كتاب‌هايم را ورق می‌زنم - هفده

همين الان، دوسه دقيقه است گوشی تلفن را گذاشته‌ام. [...] خبر فوت مادرت را به من داد. اگر مادرت را نمی‌شناختم و اگر خانه‌تان هر موقع كه دلم می‌گرفت و دلم هوای مادر را می‌كرد نمی‌آمدم می‌توانستم خيلی ادبيات ببافم. برای مادرت خيلی متاسفم و برای تو غصه‌دارم و برای خودم پر از تلخی هستم كه نمی‌توانم با صورت خودم در كنار شماها باشم. اگر حرف هم نزديم، نزديم. احمدرضا چقدرچيزها يادم می‌آيد. آن يكی‌دو ساله‌ی آخری خيلی خانه‌ی شما می‌آمدم. جای مادرت را روی آن مبل‌های كهنه و در آن اتاق‌های نيمه‌تاريك، پير و بيمار و كنار پنجره‌ها، يادم هست، جمع‌شده و كوچولو توی چادرش. و آن چشم‌هايی را كه مستعد بود در يك ثانيه از بيماری و پيری و درد ناگهان بخندد و بيدار شود و يك برق تيزهوشی درش بدرخشد. احمدرضا، مثل اين‌كه جلوی رفتن مادرها را نمی‌شود گرفت. تنها وقتی‌كه رفتند يك تكه خيلی بزرگ را با خودشان می‌برند. ته دل آدم خالی می‌شود. آدم بی‌باعث و بانی می‌شود. يادم هست بعد از آن كه مادر من مُرد، مادر تو خيلی نگران بی‌مادری من بود. خيلی می‌گفت كه فكر نكنم مادرم رفته و ديگر مادر ندارم، كه خيلی راحت او را جای مادرم می‌توانم قبول كنم. و قبول كردم. خطش مثل خط مادرم بود. اين مادر دومم بود كه رفت. ديدی؟ دوسه‌تا كاغذهايش را هنوز دارم. خطش مثل خط مادرم بود. درشت‌درشت چيز می‌نوشت و نوشته‌هايش مثل خودش باهوش بود و پر از پيچ‌های غيرمنتظره. بهت بگم احمدرضا. من ناراضی نيستم از اين‌كه جريان مراسم از دست رفتن اين دوتا زن را نديدم. اين جريان به نظرم يك‌مقداری آلوده‌كننده است. به‌نظرم دوتا كفتر بودند نشسته روی چنبر كهنه‌ای كه رويت را يك لحظه آن‌طرف می‌كنی، بر كه می‌گردی سر ديوار نيستند. نكند دارم ادبيات می‌بافم؟ دلم تنگ است. دلم می‌خواهد حرف بزنم. فكر تو را می‌كنم. فكر آن‌چه را كه در جريان دكتر و دوا و مريض‌خانه و بعد مرگ و آن ماجراهای بعدش بر تو گذشته. آخر از ميزان تحمل تو خبر دارم. و از قرص بودن زير پای تو، و حضور لنگر و اميدهای زندگی تو. بگذار دست به پشتت بزنم و دست روی شانه‌ات بگذارم و تنهايی، يك‌ راهی را كه زياد شلوغ و پرسروصدا نباشد برويم و هيچی نگوييم. احمدرضا، من هم مثل تو تقريبا ً دليل‌ها و تحمل‌ها و حوصله‌هايم به آخر رسيده است. شايد تنها تسلی اين باشد كه يك روز اين پرده‌ی سياه روی بيداری ما هم فرو می‌افتد و گفت: «نمی‌توانستم، ديگر نمی‌توانستم» و همه‌ی حرف در اين «ديگر»ست. احمدرضا، دلم می‌سوزد كه آن‌جا نيستم و دلم خيلی خيلی پر از درد است، برای يتيمی روح هر دومان، در نيمه‌عمری كه در پيش داريم.
*
از نامه پرويز دوائی به احمدرضا احمدی، منتشرشده در كتاب ِ
حكايت آشنايی من با... / احمدرضا احمدی / نشر ويدا / چاپ اول / بهار هزار و سيصد و هفتاد و هفت

Friday, May 9, 2008

كتاب‌هايم را ورق می‌زنم - شانزده

دختر جان فورد به من در لندن تلفن كرد و خبر داد كه فورد به سرطان از نوع مهلكش مبتلا شده است و اگر من بتوانم به ديدنش بيايم، خوشحال می‌شود... من زير باران شديد رسيدم.
يكی از سه پرستاری كه بيست و چهار ساعته كنار بالين او بود، در را به رويم باز كرد و گفت: «فقط پنج دقيقه، آقای پريش. بيمار خسته است و دكترها گفته‌اند بيش‌تر از يك نفر در روز ملاقاتی نداشته باشد، آن‌هم فقط به مدت پنج دقيقه. خيلی‌ها را رد كرده‌ايم، ولی در مورد شما استثناء قائل شديم چون‌كه از راه دور آمده‌ايد. فقط بايد قول بدهيد كه بيش‌تر از پنج دقيقه نمانيد.»
قول دادم و داخل شدم.
...
.فورد پرسيد: «كاتلين چطور است؟» گفتم: «خوب است و به شما سلام می‌رساند.» پرسيد: «مادرت چطور است؟» گفتم: «او هم خوب است و سلام می‌رساند.» پرسيد: «چند سالش است؟» گفتم: «هشتاد و شش سال.» نگاهی به ساعتم انداختم. از وقت ملاقات سه دقيقه گذشته بود.
پرسيد: «چرا به ساعتت نگاه كردی؟» از سال‌ها قبل فهميده بودم كه دروغ گفتن به او اشتباه است. گفتم: «پرستار گفته كه فقط پنج دقيقه می‌توانم بمانم.»
چشم بی‌وصله‌اش را متوجه من كرد: «به تو هم گفته پنج دقيقه؟ عجب مكافاتی داريم! به جرج استيونس فقط پنج دقيقه وقت داده، به كاپرا پنج دقيقه، به هاكس پنج دقيقه. پيغمبر...!» انتظار داشتم اضافه كند «... هم فقط پنج دقيقه.»، ولی نگفت. تفی در سطل انداخت و سيگار را از نو روشن كرد. سيگار كه خوب گرفت وصله را كنار زده، چشم چپ را به من دوخت و گفت: «می‌دانی چيست؟ تو از راه دوری آمده‌ای. ديروز كارگردان ديگری به ديدنم آمده بود كه چنان حوصله‌ام را سر برد كه بعد از دو دقيقه بيرونش كردم. سه دقيقه اضافه او هم مال تو.»
بيش‌تر از يك ساعت نزد او ماندم.
...
بعد پرسيد باز هم اسكار برده‌ام؟ گفتم: «نه نبرده‌ام.» گفت اسكار آن‌قدرها هم بد نيست و بهتر است چندتای ديگری ببرم. گفتم: «چشم آقا». گفت: «مواظب خودت باش.» گفتم: «شما هم مواظب خودتان باشيد.» گفت: «قبل از رفتن سری به مری [همسر فورد] بزن.» باز گفتم: «چشم آقا.»، و بلند شدم كه بروم. دم در برگشتم كه برای آخرين بار نگاهش كنم. گفت: «خدا نگهدار، باب. پسر خوبی هستی.»
...
جان فورد چند هفته بعد درگذشت. نشريه نيويورك تايمز ماجرايی را نقل می‌كند كه در آن كسی در حضور فورد از فيلم‌های اينگمار برگمان ياد كرده بود. فورد پرسيده بود: «اينگريد برگمان؟»
- «نه، اينگمار برگمان. كارگردان بزرگ سينمای سوئد.»
- «آهان، همان آدمی كه گفته من بزرگ‌ترين كارگردان دنيا هستم!»
*
بچه هاليوود / رابرت پريش / ترجمه پرويز دوائی / نشر ِ روزنه‌كار / چاپ اول / هزار و سيصد و هفتاد و هفت

Friday, May 2, 2008

كتاب‌هايم را ورق می‌زنم - پانزده

دريابندری: چند وقت پيش يك جلسه‌ای برای تاسيس انجمن يا نمی‌دانم جمعيت ويراستاران در كتاب‌فروشی «كتاب‌سرا» تشكيل می‌شد، مرا هم دعوت كرده بودند. وقتی داشتم برمی‌گشتم يك تاكسی خبر كردم كه مرا به خانه برساند. راننده كه ظاهراً اهل محل بود و با كتاب‌سرا آشنايی داشت از من پرسيد كه آقا، اينجا امروز چه خبر بود، خيلی آدم جمع شده بود. گفتم خبر مهمی نبود، می‌خواستند يك سازمانی برای خودشان تشكيل بدهند. گفت فرموديد چی‌ها بودند؟ گفتم ويراستارها. گفت كه يعنی چه‌كاره باشند؟ گفتم كاره‌ای نيستند، كتاب‌ها را درست و راست می‌كنند. گفت مگر كتاب‌ را نويسنده نمی‌نويسد؟ گفتم چرا، ولی بعد كه كتاب نوشته يا ترجمه شد اين‌ها هم يك دستی توش می‌برند. گفت پس مقام اين‌هايی كه می‌فرماييد از نويسنده بالاتر است؟ گفتم شايد بعضی‌هاشان اين‌جور خيال می كنند؛ ولی نه، گمان نمی‌كنم. گفت پس به چه حقی توی كار بالاتر از خودشان دست می‌برند؟ خود نويسنده‌ها چه می‌گويند؟ گفتم گاهی اعتراض می‌كنند، ولی اين‌ها گوش نمی‌كنند. راننده عصبانی شد، گفت يعنی چه، چرا توی اين مملكت نويسنده‌ها بايد اين‌قدر حرف زور بشنوند؟ گفتم صحبت نويسنده زياد مطرح نيست، اين‌ها سر و كارشان بيش‌تر با مترجم‌هاست. گفت چه فرقی می‌كند آقا؟ مترجم هم بنده خداست؛ اين‌ها به نويسنده‌ها و مترجم‌ها زور می‌گويند، حالا می‌خواهند برای خودشان سازمان هم تشكيل هم بدهند؟ گفتم بگذار تشكيل بدهند، طوری نمی‌شود. گفت نه آقا، جلوی زور را بايد همين‌جا گرفت. اين‌ها اگر سازمان‌شان را تشكيل دادند فردا برای اين مملكت نويسنده و مترجم باقی نمی‌گذارند. بعد يكهو جلو خودش را گرفت. گفت می‌بخشيد آقا، خود شما كه جزو اين جماعت نيستيد؟ گفتم نه، يك‌وقت بودم، ولی در همان ايام جوانی دست از اين كار كشيدم. گفت خوب، در جوانی خيلی اشتباهات ممكن است از آدم سر بزند؛ مهم اين است كه آدم به‌موقع به اشتباه خودش پی ببرد... .
متاسفانه فاصله كتاب‌سرا تا خانه ما آن‌قدر نيست كه در راه بشود از صنف ويراستار چنان‌كه بايد و شايد دفاع كرد؛ اين بود كه بحث ما به همين‌جا ختم شد. بعد پيش خودم گفتم حيف كه اين داستان موقع رفتن به جلسه پيش نيامد كه من بتوانم خلاصه گفت‌وگويم را با آن راننده تاكسی برای ويراستارها نقل كنم و به آن‌ها تذكر بدهم كه در جامعه به قول خود حضرات از محبوبيت و احترام «خاص برخوردار نيستند»؛ ولی بعد ديدم خوش‌بختانه اين‌طور نيست.
حريری: چه‌طور؟
دريابندری: چون چندی بعد داستان ديگری پيش آمد. در يك روز زمستانی با يكی از دوستانم رفته بودم شمشك برای اسكی. بعدازظهر كه با مينی‌بوس برمی‌گشتيم جوان مسلحی جلو ماشين را گرفت و آمد بالا كه ببيند يك‌وقت آدم بدی سوار نشده باشد. ظاهراً قيافه دوست من نظرش را گرفت؛ پرسيد اسم شما چيست؟ گفت فلان. جوان قانع نشد؛ گفت شغل‌تان چيست؟ گفت ويراستار. جوان فوراً قانع شد . با احترام گفت بسيار خوب، بفرماييد.
*
يك گفت‌وگو / ناصر حريری با نجف دريابندری / نشر كارنامه / چاپ اول / زمستان هزار و سيصد و هفتاد و شش

Friday, April 18, 2008

كتاب‌هايم را ورق می‌زنم - چهارده

اما درباره مادرم؛ فرشته‌ای بود ساده و فروتن كه نمی‌دانم بال‌هايش را كجا پنهان می‌كرد! مظهری بود از زن نجيب و زحمتكش ايرانی. از زنانی كه دوروبرمان می‌پلكند - خيلی عادی - و نمی‌فهمم چرا هربار كه می بينيم‌شان جلوی پای‌شان سجده نمی‌كنيم. زن‌های ساده‌ای كه اغلب كيسه خريد در دست‌شان است. ناهيد خانم نخجوان ِ من زن غريبی بود؛ در تمام عمرش از كسی قرض نگرفت و در محدوديت و فقر، با غرور و سربلندی مرا بزرگ كرد. شگفت‌انگيز بود...
*
جوان كه بودم، فكر می‌كردم مثل فيلم‌های متوسطِ كه به زور برای‌شان معناها و مايه‌هايی می‌تراشيم – كه ندارند و روح سازنده‌شان هم از آن‌ها بی‌خبر است – تا وقت تلف‌شده‌مان را به نوعی تلافی كنيم، درباره مادرهای‌مان هم همين كار را - همين غلو را - می‌كنيم. شايد مادرهای ما، زن‌های معمولی ِ نق‌نقو و بداخلاقی بودند كه فقط آزار می‌دادند شوهرشان را و ما را تربيت می‌كردند، چون كار ديگری هم نداشتند. اما واقعيت اين نيست. اگر شكلی برای توظف قائل باشيم، آن‌ها نسلی بودند كه اين توظف را در حد اعلا به جا آوردند. حالا اين كه اين توظف معقولی بود يا نه، من نمی‌توانم پاسخ بدهم. برای خودم چنين شان و مكانی قائل نيستم كه بتوانم پاسخ بدهم، اما می‌دانم كه توظف‌شان را عميقا ً پذيرفته بودند و اغلب به قيمت رنجی فراوان انجامش می‌دادند. مادر من، در جوانی، بانوی بسيار زيبايی بود. بعضی وقت‌ها كه می‌خواستم سر به سرش بگذارم، می‌پرسيدم: «بعد از مرگ پدرم، چرا شوهر نكرديد؟» می‌گفت: «چرا بايد شوهر می‌كردم؟» می‌گفتم: «چرا ندارد، جوان بوديد، بايد شوهر می‌كرديد.» می‌گفت: «آن وقت يك آدم غريبه می‌آمد می‌شد بابای تو.» من هم می‌گفتم: «خب، اقلا ً زن يك آدم پولدار می‌شديد تا من در حسرت جوراب بی‌وصله و مداد رنگی و دوچرخه و تمر هندی و تخمه آفتابگردان نمانم!» می‌گفت: «به جهنم كه تمر هندی و تخمه آفتابگردان نخوردی و دوچرخه نداشتی. بی همين‌ها هم می‌شد آدم شد.» برای خودش توظفی قائل بود كه جايگزين ديگری را نمی‌فهميد و نمی‌شناخت. آن‌ها اين‌شكلی بودند و هنوز هم كم‌و‌بيش همان شكلی‌اند.
يادم هست آن دو سه سال پس از مرگ پدرم و آمدن به تهران را كه در خانه خاله مرفهم زندگی می‌كرديم – در آن باغ بزرگ زرگنده كه پر بود از آمد و شد و كلفت و نوكر و راننده و باغبان – و مادرم نمی‌خواست زير بار منت‌شان بماند و اصرار داشت لباس‌های‌شان را اتو كند و ساعت‌ها اتو می‌كرد. می‌توانست نكند و بدهد خدمتكارها اتو بكنند. اما اصرار داشت و اتو می‌كرد. اين است كه مادرم نتوانست الگويی برای من بشود، چون از جايی می‌آمد كه من هرگز نتوانستم به آن دست پيدا كنم. حدی است كه نمی‌توانم به آن برسم و نرسيدم، هيچ وقت.
*
از پيدا و پنهان / آيدين آغداشلو / در گفت‌وگويی بلند با اصغر عبداللهی و محمد عبدی / نشر كتاب سيامك با همكاری نشر آتيه / چاپ نخست / بهار هزار و سيصد و هفتاد و نه

Friday, April 11, 2008

كتاب‌هايم را ورق می‌زنم - دوازده+يك

اما باكونين به‌طور شگفت‌آوری غيرعادی بود. شورش‌گری بود كه به نظر می‌آمد كمابيش در هر عملی شديدترين جنبه‌های سركشی (آنارشی) را بروز می‌دهد. در ميان سلسله دراز اشراف كه بر آرمان آنارشيستی پيوستند، او نخستين كس بود و هرگز آن رفتار بزرگ‌منشانه موروثی را كه با خوش‌منشی دل‌پذير روسی و ستيزه‌جويی غريزی با هر رسم و آيين بورژوايی درآميخته بود، از دست نداد. اندامی غول‌آسا داشت و آن ظاهر درشت و ژوليده حتی پيش از آن‌كه با آن زبان شورانگيز لب به سخن بگشايد هر جمعی را شيفته خود می‌كرد. به‌جز در امور جنسی، به همه‌چيز اشتهای فراوان داشت؛ سراسر شب را يك‌بند حرف می‌زد، هرچه گيرش می‌آمد می‌خواند، براندی را مانند شراب می‌خورد، در زندان ساكسونی در عرض يك ماه هزاروششصد دانه سيگار كشيد، و چنان پرخور بود كه يك افسر زندان‌بان اتريشی كه به او علاقه‌مند شده بود، دلش به رحم آمد و جيره‌اش را دو برابر كرد. درواقع هيچ عقل معاش نداشت و يك عمر با بذل و بخشش و قرض‌های دوستان و ستايندگانش زندگی كرد، و هرگز در انديشه فردا نبود. هوشمند و فرهيخته اما ساده‌دل بود؛ زندگيش بی‌حساب بود و دلش مهربان، اما زيرك بود و تا پای جان وفادار بود، اما چنان بی‌پروا كه مدام دوستانش را درگير خطرهايی می كرد كه ضروری نبود. شورشی بود و توطئه‌گر، سازمان‌دهنده و آوازه‌گر و ديوانه شوروشر انقلابی. با آرمان‌هايش می‌توانست ديگران را آزادانه الهام ببخشد و آنان را با ميل و شوق روانه سنگرهای خيابانی يا سالن كنفرانس كند.
*
آنارشيسم / جورج وودكاك / ترجمه هرمز عبداللهی / چاپ اول، زمستان هزاروسيصدوشصت‌وهشت / تهران / انتشارات معين

Monday, February 11, 2008

كتاب‌هايم را ورق می‌زنم... - دوازده

سه‌شنبه 27 مهر [1355]
شب ميهمان جيكوب و سرينا راتچايلد بودم. سر ميز شام، مرا بين خانم ميهماندار و پگی اشكرافت [بازيگر نامدار تآتر انگلستان] نشاندند. صحبت به جشنواره فرهنگی بريتانيا در ايران كشيده شد، كه قرار است سال آينده برگزار شود.
پگی اشكرافت گفت: «نمايشنامه "تاج ميان‌تهی" به‌انضمام صحنه‌هايی از گردن زدن چارلز اول و ملكه ماری استوارت [آنتوانِت؟]، برای اجرا در تهران بسيار مناسب به نظر می‌رسد». مو بر تنم راست شد. گفتم: «گمانم داريد سربه‌سر من می‌گذاريد».
سيمای زيبايش با لبخندی دلربا شكفت.
...
جمعه 12 آبان [1355]
ناهار با جان راسل كه زمانی نفر دوم سفارت انگليس در تهران بود و اينك با شركت رولزرويس كار می‌كند. می‌گفت وقتی در ايران بود، روزی از شاه می‌پرسد: «آيا انگليسی‌ها را به خاطر عزل پدرتان بخشيده‌ايد؟» شاه جواب می‌دهد: «مقصودتان اين است كه بخشيده‌ام، يا فراموش كرده‌ام يا می‌فهمم چرا؟»
...
چهارشنبه 6 بهمن [1355]
... به مناسبت چهاردهمين سالگرد انقلاب شاه و مردم، به دستور تهران، از پنجاه نفر ايرانيان برگزيده مقيم انگلستان در سفارت پذيرايی شد. حدود پنج دقيقه برای حضار صحبت كردم. حسن كامشاد، دوست ديرين دوران دانشگاه، هنگام خداحافظی گفت: «اولين بار بود كه ديدم در سخنرانی يك مامور دولت ايران، نامی از شاه برده نشد!» پناه بر خدا!
...
شنبه 23 بهمن [1355]
... درتلگرافم به تهران چيزی به اين مضمون گفته بودم كه تكوين دموكراسی به شكل امروزی‌اش در انگلستان نزديك به دويست سال به طول انجاميد، و با همه محاسن آن خطاست تصور كنيم صدور اين نظام به كشورهای ديگر كه تاريخ و جوامعی كاملاً متفاوت داشته‌اند، از هرجهت مقبول و خوشايند است. خلعتبری [وزير امور خارجه] در جوابم می‌گويد: «اعليحضرت همايونی سوال می‌فرمايند آيا شما واقعاً تصور می‌كنيد در غرب دموكراسی وجود دارد؟» مشكين‌پوش [نفر دوم سفارت] اطمينان داد سوال به قصد جواب به عمل نيامده است و لزومی به پاسخ نيست.
...
يكشنبه 8 مرداد [1356]
سيروس بهنام، نفر دوم سفارت هنگام آمدن من به لندن، در تهران از حمله قلبی فوت كرده است. دوست خيلی نزديك نبود ولی از مرگش متاثر شدم. با سفير پيشين هر حساب و كتابی داشت، به من بدی نكرد. مرد شوخ و بامزه‌ای بود و چاره مشكلات جهان را در مِی و سيگار می‌جُست.
...
جمعه 1 مهر [1356]
اميرعباس [هويدا] از تهران تلفن زد: «يادته می‌گفتی خوشبختی از نظر تو ماندن درتختخواب است تا ساعت ده صبح، و نوشيدن قهوه و خواندن روزنامه هرالد تريبيون ِ همان روز؟».
«بله، قربون».
«من الان درست در چنين وضعی هستم – با اين فرق كه هرالد تريبيون مال ديروزه».
گفتم: «خوشحالم كه از شغل تازه وزارت دربار راضی هستيد»...
...
يكشنبه 10 مهر [1356]
به عبارتی از رابرت لاول [شاعر امريكايی] برخوردم كه به‌دلايلی مناسب حال می‌نمود: «روشنايی انتهای تونل، قطاری است كه از جهت مخالف می‌آيد».
...
از: در خدمت تخت طاووس (يادداشت‌های روزانه آخرين سفير شاه در لندن) / پرويز راجی / ترجمه حسن كامشاد / انتشارات طرح نو / چاپ اول، هزار و سيصد و هشتاد ويك
* كروشه‌ها از من است.

Saturday, February 9, 2008

مثلاً جشنواره آقای اولدفشن: سينما و كتاب - هفت

آخرين حسرتم اين است كه نمی‌دانم پس از من چه پيش خواهد آمد. دور افتادن از اين دنيای پرتلاطم مثل ناتمام گذاشتن يك سريال پرحادثه است. گمان می‌كنم در گذشته كه تحولات دنيا كندتر بود، كنجكاوی آدم‌ها هم درباره دنيای بعد از مرگ‌شان كم‌تر بود. بايد اعتراف كنم كه يك آرزو برايم باقی مانده است: خيلی دلم می‌خواهد وقتی كه مُردم، هر ده سال يك‌بار از ميان مرده‌ها بيرون بيايم، خودم را به يك كيوسك برسانم و با وجود تنفری كه از رسانه‌های جمعی دارم، چندتا روزنامه بخرم. اين آخرين آرزوی من است: روزنامه‌ها را زير بغل می‌زنم، بعد كورمال‌كورمال به قبرستان برمی‌گردم و از فجايع جهان باخبر می‌شوم؛ سپس با خاطری آسوده در بستر امن گور خود دوباره به خواب می‌‌روم.

Friday, February 8, 2008

مثلاً جشنواره آقای اولدفشن: سينما و كتاب - شش

ويتوريو دسيكا فيلم [«ويريديانا»] را در مكزيكو تماشا كرد و با بيزاری و ناراحتی از سينما بيرون آمد. بعد از پايان فيلم با همسرم ژان تاكسی گرفته و به كافه‌ای رفته بود تا چيزی بنوشد و در راه از ژان پرسيده بود كه آيا من مردی بی‌رحم نيستم و در خانه‌ گاهی او را كتك نمی‌زنم؟ ژان جواب داده بود:
- هروقت يك عنكبوت می‌بيند، مرا صدا می‌زند تا آن جانور را بكشم.
يك‌بار يكی از سينماهای پاريس در نزديكی هتل محل اقامتم يكی از فيلم‌هايم را نشان داد و برای تبليغ، روی پوستر فيلم به من لقب «بی‌رحم‌ترين كارگردان جهان» داده بود. اين عنوان احمقانه مرا خيلی متاثر كرد.

Thursday, February 7, 2008

مثلاً جشنواره آقای اولدفشن: سينما و كتاب - پنج

مادرم در ده سال آخر زندگی حافظه‌اش را به‌تدريج از دست می‌داد. او با برادرهايم در ساراگوسا زندگی می كرد. يك‌بار كه به ديدنش رفته بودم ديدم كه بچه‌ها مجله‌ای به دستش دادند و او با دقت از اول تا آخر را ورق زد؛ بعد آن را از او گرفتند و مجله ديگری به او دادند كه درواقع همان مجله قبلی بود و او باز با همان دقت و علاقه آن را تا آخر ورق زد.
كار او به جايی رسيد كه ديگر بچه‌هايش را هم نمی‌شناخت و ديگر به جا نمی‌آورد كه آن‌ها كی هستند و خودش كيست. از نظر جسمی سالم مانده بود و نسبت به سن‌وسالش حتی خيلی هم پرتحرك بود. من پيش او می‌رفتم، او را در آغوش می‌گرفتم و مدتی كنارش می ماندم؛ بعد از اتاق بيرون می‌آمدم و بعد از چند لحظه دوباره به نزدش برمی‌گشتم. او باز با همان حالت قبلی به روی من لبخند می‌زد و تعارف می‌كرد كه بنشينم، انگار كه قبلاً مرا نديده است. حتی اسم مرا هم فراموش كرده بود.

Wednesday, February 6, 2008

مثلاً جشنواره آقای اولدفشن: سينما و كتاب - چهار

واگنر را دوست دارم و موسيقی او را خوب می‌شناسم. در بسياری از فيلم‌هايم - از اولين آن‌ها يعنی «سگ آندلسی» تا آخرين‌شان يعنی «موضوع مبهم هوس» - موسيقی او را به كار برده‌ام.
اين آخر عمری يكی از غم‌وغصه‌های بزرگ من اين است كه ديگر قادر به شنيدن موسيقی نيستم. شايد بيش از بيست سال است كه گوشم از تشخيص نت‌های موسيقی عاجز است. درست مثل متنی كه كه حروف و كلمات آن درهم‌ريخته و ناخوانا باشد. اگر طی معجزه‌ای شنوايی‌ام را بازمی‌يافتم، از عذاب پيری نجات پيدا می‌كردم. موسيقی می‌توانست مثل مخدر ملايمی مرا با رافت به دست مرگ بسپارد. اما حالا هيچ تسكينی برايم باقی نمانده جز آن‌كه به زيارت لورد بروم.

Tuesday, February 5, 2008

مثلاً جشنواره آقای اولدفشن: سينما و كتاب - سه

من در زمينه نقاشی عقيده خاصی ندارم. علايق زيبايی‌شناختی در زندگی‌ام نقش چندانی نداشته است. وقتی می‌شنوم كه منتقدان درباره «تخته‌شستی» من قلم‌فرسايی كرده‌اند، خنده‌ام می‌گيرد. از آدم‌هايی نيستم كه ساعت‌ها در نمايشگاه‌ها وراجی می‌كنند و ادا و اطوار درمی‌آورند. گاهی در آثار پيكاسو چنان آسان‌پسندی مبتذلی می‌بينم كه از هنر او بيزار می‌شوم. برای نمونه از تابلوی گوئرنيكا هيچ خوشم نمی‌آيد، هرچند گاهی خودم به آويزان كردن آن كمك كرده‌ام. من، هم از لحن پرسوزوگداز اين تابلو بدم می‌آيد و هم - به‌طور كلی - از سياسی كردن نقاشی به هر قيمت و بهايی. اين اواخر فهميدم كه آلبرتی [شاعر] و برگامين [نويسنده] نيز با من هم‌عقيده هستند. خيلی خوب می‌شد كه با هم به سراغ گوئرنيكا می‌رفتيم و منفجرش می‌كرديم. اما هر سه نفر ما برای بمب‌گذاری زيادی پير هستيم.

 
Free counter and web stats